ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ. ΜΕΡΟΣ 2. ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑ. Επιλογή Βακχείου του Απολλωνιαδίτου.

Παραθέτουμε ορισμένες από τις ρήσεις του Αναξίμανδρου που θεωρούμε σημαντικές και αυθεντικές και παραλείπουμε άλλες λόγω μικρότερης σημασίας ή ως αμφίβολες και υποβολιμαίες, έστω και αν δεν δηλώνονται ως τέτοιες στις επίσημες εκδόσεις, γιατί δεν συνάδουν με το μέγεθος της προσωπικότητας του Αναξίμανδρου. Σε ορισμένα σημεία μεταβάλλουμε την μετάφραση για να αποδοθεί εννοιολογικά σωστότερα το φυσικό και κοσμολογικό νόημα των παρατιθέμενων ρήσεων.

ΔΙΟΓ. ΙΙ 1-2. Ο Αναξίμανδρος ήταν γιος του Πραξιάδη και καταγόταν από τη Μίλητο. Θεωρούσε το άπειρο ότι είναι η πρώτη αρχή και στοιχείο, χωρίς να προσδιορίζει αν είναι αέρας, νερό ή κάτι άλλο. Έλεγε ότι τα μέρη του παντός-σύμπαντος κόσμου μεταβάλλονται, αλλά το ίδιο το παν παραμένει αμετάβλητο. Και ότι η γη βρίσκεται στο μέσο, έχοντας τη θέση του κέντρου, καθώς έχει σχήμα σφαιρικό (η σελήνη είναι ετερόφωτη και φωτίζεται από τον ήλιο όσο για τον ήλιο δεν είναι μικρότερος από τη γη και είναι φωτιά καθαρότατη).

Πρώτος επινόησε τον γνώμονα και τον έστησε στα ηλιακά ωρολόγια στη Σπάρτη, όπως λέει ο Φαβωρίνος στο έργο του Παντοδαπή ιστορία, που έδειχνε τα ηλιοστάσια και τις ισημερίες, επίσης κατασκεύασε ωροδεικτικά όργανα. Ακόμα ήταν ο πρώτος που σχεδίασε το περίγραμμα της ξηράς και της θάλασσας, αλλά έφτιαξε και μια ουράνια σφαίρα.

ΠΛΙΝ. Ν Η. ΙΙ 31 Αναφέρεται ότι ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος διαπίστωσε πρώτος, κατά την πεντηκοστή όγδοη ολυμπιάδα (548-545) την λόξωση αυτού (δηλ. του ζωδιακού).

ΚΙΚ. de div. I 50, 112 ab Οι Σπαρτιάτες παρακινήθηκαν από τον Αναξίμανδρο, τον φυσικό φιλόσοφο, να εγκαταλείψουν την πόλη και τα σπίτια τους και να περάσουν τη νύκτα εφοδιασμένοι στους αγρούς, διότι επρόκειτο να γίνει σεισμός, τότε που γκρεμίστηκε ολόκληρη η πόλη και η κορυφή του Ταΰγετου ξεκόλλησε σαν πρύμνη πλοίου.

ΣΙΜΠΛ.Φυσ. 24, 13 Από αυτούς που λένε πως υπάρχει ένα κινητό-μεταβαλλόμενο και συγχρόνως άπειρο ο Αναξίμανδρος,,,, είχε πει πως αρχή και στοιχείο όλων των όντων είναι το άπειρο εισάγοντας αυτός πρώτος τούτο το όνομα για την αρχή. Και λέει πως αυτή δεν είναι ούτε νερό ούτε κανένα άλλο από τα γνωστά στοιχεία παρά κάποια άλλη ουσία, άπειρη, από την οποία γίνονται οι ουρανοί και οι κόσμοι που υπάρχουν σε αυτούς, «από αυτ,,,τάξ,,, και ανήγαγε τη γένεση όχι στην αλλοίωση του στοιχείου αλλά στον αποχωρισμό των αντιθέτων λόγω της αιώνιας κίνησης.

ΣΙΜΠΛ. Φυσ. 154, 14 ότι, δηλαδή, αυτός εννοεί ότι το υπόστρωμα (εννοείται του ορατού κόσμου) είναι ουσία μίας φύσης.

ΠΛΟΥΤ. Στρ. 2 Ο Αναξίμανδρος, που έγινε φίλος του Θαλή, είπε πως το άπειρο περιέχει όλη την αιτία για τη γένεση και τη φθορά του κόσμου, και από αυτό λέει ότι αποχωρίσθηκαν οι ουρανοί και γενικά όλοι οι κόσμοι που είναι άπειροι. Αποφάνθηκε ότι η φθορά και η πολύ προγενέστερή της γένεση συμβαίνουν από αμνημονεύτων χρόνων, καθώς όλα αυτά ανακυκλώνονται.

ΙΠΠΟΛ. Αιρ. Έλεγχ Ι 6, 1-,,,Αυτός είπε πως αρχή των όντων είναι κάποια ουσία, το άπειρο, και πως από αυτή γίνονται οι ουρανοί και ο κόσμος που υπάρχει σε αυτούς. Αυτή είναι αιώνια και αγέραστη και περιέχει όλους τους κόσμους. Αναφέρει ότι ο χρόνος προσδιορίζει-καθορίζει την ουσία την γένεση και την φθορά.

Αυτός είπε ότι η αρχή και το στοιχείο όλων των όντων είναι το άπειρο, και ήταν ο πρώτος που έδωσε αυτό το όνομα στην αρχή. Και η παρά αυτό κίνηση-μεταβολή των ουρανών είναι ατελεύτητος,,,

Τα ουράνια σώματα δημιουργούνται σαν πύρινοι κύκλ,,, τα ζώα δημιουργήθηκαν από το υγρό στοιχείο.... όσο για τον άνθρωπο αρχικά έμοιαζε με άλλο οργανισμό παραπλήσιο με ιχθύ.

ΑΕΤ. Περί τ. αρέσκ. Ι 3, 3 Ο Αναξίμανδρος, ο υιός του Πραξιάδη, ο Μιλήσιος, λέει πως αρχή των όντων είναι το άπειρο, διότι από αυτό γίνονται τα πάντα και σε αυτό καταλήγουν όλα με τη φθορά τους. Γι΄ αυτό γεννιούνται άπειροι κόσμοι, που, όταν πεθαίνουν, γυρίζουν σε αυτό από το οποίο γίνονται. Λέει πως είναι απέραντο, για να μη λείψει ποτέ η γένεση που υπάρχει. Κάνει λάθος όμως που δεν λέει τι είναι το άπειρο, αέρας νερό, χώμα ή κάποιο άλλο από τα στοιχεία. Σφάλλει λοιπόν αποφαινόμενος για την ύλη και αφαιρώντας το αίτιο που την δημιουργεί. Γιατί το άπειρο δεν είναι τίποτε άλλο από ύλη, και η ύλη δεν μπορεί να είναι ενέργεια, εάν δεν υπόκειται (στο άπειρο) και αυτό που την δημιουργεί.

ΑΡΙΣΤΟΤ. Φυσικ. Γ 7. 207b 35 Είναι φανερό πως το άπειρο είναι αίτιο ως ύλη και ότι το μεν είναι αφ΄ εαυτού στέρηση, το δε καθ΄ αυτό υποκείμενο το συνεχές και αισθητό. Αλλά και όλοι αυτοί χρησιμοποιούν το άπειρο με την έννοια της ύλης, και γι΄ αυτό ακριβώς είναι παράλογο να το παριστάνουν ως κάτι που περιέχει και περιέχεται. Διότι ούτε και για να μη λείψει η γένεση είναι αναγκαίο να υπάρχει ένα πραγματικά άπειρο αισθητό σώμα….

ΑΡΙΣΤΟΤ. Φυσικ. Γ 4. 203b 6 Διότι όλα τα πράγματα ή αποτελούν αρχή ή προέρχονται από μια αρχή, διότι τότε θα υπήρχε και πέρας του. Ακόμη το άπειρο είναι και αγέννητο και άφθαρτο, αφού είναι κάποιο είδος αρχής, γιατί κάθε τι που έγινε είναι ανάγκη να λάβει τέλος και για κάθε φθορά υπάρχει ένα τέλος. Γι' αυτό όπως λέμε, δεν έχει κάτι άλλο για αρχή, αλλά αυτό φαίνεται πως είναι αρχή των άλλων και περιέχει τα πάντα και τα κυβερνάει όπως λένε αυτοί που δεν θεωρούν πως υπάρχουν άλλες αιτίες πέρα από το άπειρο, όπως για παράδειγμα, ο νους ή η φιλία. Και αυτό το άπειρο είναι το θείο, καθότι αθάνατο και μη υποκείμενο σε φθορά, όπως λέει ο Αναξίμανδρος και οι πιο πολλοί φυσικοί φιλόσοφοι. Η πεποίθηση τώρα ότι υπάρχει κάτι, το άπειρο, προκύπτει από πέντε κυρίως παράγοντες: από τον χρόνο (γιατί αυτός είναι άπειρος) και από την διαίρεση των πραγμάτων στα διάφορα μεγέθη (διότι και οι μαθηματικοί κάνουν χρήση της έννοιας του απείρου), ακόμη τρίτον, από το ότι έτσι μόνο θα γινόταν να μη τελειώνει η γένεση και η φθορά, από το αν θα υπήρχε ένα άπειρο απ΄ όπου θα αφαιρείται αυτό που γίνεται, ακόμη από το ότι το πεπερασμένο είναι πεπερασμένο σε σχέση με κάτι άλλο, έτσι ώστε είναι ανάγκη να μην υπάρχει έσχατο-πέρας, αφού θα πρέπει κάτι να έχει πέρας ως προς κάτι άλλο. Προπαντός, όμως και κυριότερο από όλα, αυτό που προκαλεί τη γενική απορία σε όλους, το ότι, δηλαδή, για τον λόγο ότι συμβαίνει να μη τελειώνουν ποτέ για τη νόηση, και ο αριθμός θεωρείται ότι είναι άπειρος και τα μαθηματικά μεγέθη και το έξω από τον ουρανό, και αν είναι άπειρο το έξω, φαίνεται πως υπάρχει και άπειρο σώμα και άπειροι κόσμοι.

ΣΙΜΠΛ Ουρ. 615, 13 Ο Αναξίμανδρος…. πρώτος πρότεινε την ιδέα του απείρου, για να μπορεί με αφθονία να παράγει τις γενέσεις, θεώρησε ακόμη πως υπάρχουν άπειροι κόσμοι και πως κάθε κόσμος προέρχεται από την απειρότητα ενός τέτοιου στοιχείου, καθώς φαίνεται.

ΑΕΤ. Ι 7, 12 Ο Αναξίμανδρος αποφάνθηκε πως οι ουρανοί είναι θεοί.

ΑΕΤ. ΙΙ 1, 3 Ο Αναξίμανδρος, ο Αναξιμένης, ο Αρχέλαος, ο Ξενοφάνης, ο Διογένης, ο Λεύκιππος, ο Δημόκριτος και ο Επίκουρος λένε πως άπειροι κόσμοι γίνονται και φθείρονται μες το άπειρο σε κάθε περιστροφή.

ΣΙΜΠΛ Ουρ. 471, 1 …. Ο Αναξίμανδρος βρήκε τον λόγο των μεγεθών και των αποστάσεων, όπως αναφέρει ο Εύδημος, όταν αποδίδει στους Πυθαγορείους την ανακάλυψη της θέσης των ουρανίων σωμάτων. Τα μεγέθη και οι αποστάσεις του ηλίου και της σελήνης μέχρι τώρα είναι γνωστά, καθότι οι εκλείψεις έγιναν αφορμή για τον εντοπισμό τους και είναι φυσικό να τα βρήκε ο Αναξίμανδρος μαζί και του Ερμή και της Αφροδίτης από τη σύγκριση με αυτά (τον ήλιο και τη σελήνη).

Συμπερασματικά η έννοια του απείρου του Αναξίμανδρου ταυτίζεται με μια ανεξάντλητη πρωταρχική πηγή ενός φυσικού μεγέθους, συμπυκνωμένης ενέργειας-πληροφορίας κρυμμένη στο υπόστρωμα-παρασκήνιο-όπισθεν του αισθητού κόσμου, του αιθέρα των Ελλήνων φιλοσόφων ασύλληπτης ακόμη και με τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα, που όμως σήμερα η επιστήμη αποδέχεται και ψηλαφεί την ύπαρξή της.